Alina Strzałkowska

Konsultant wychowania do życia w rodzinie

i edukacji prozdrowotnej

Centrum Edukacji Nauczycieli w Gdańsku

Edukacja seksualna w polskiej szkole
Doświadczenia województwa pomorskiego

Edukacja seksualna w polskiej szkole

Edukacja seksualna w polskiej szkole odbywa się zgodnie Ustawą o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży z 1993 r., w ramach zajęć wychowania do życia w rodzinie. Realizacja treści programowych zajęć powinna stanowić spójną całość z pozostałymi działaniami profilaktycznymi i wychowawczymi szkoły, a w szczególności:

1) wspierać wychowawczą rolę rodziny,

2) promować integralne ujęcie ludzkiej seksualności,

3) kształtować postawy prorodzinne, prozdrowotne i prospołeczne.

Wejście do szkół przedmiotu Wychowanie do życia w rodzinie poprzedziły liczne spory, dyskusje i kontrowersje. Następnie Ministerstwo Edukacji Narodowej wprowadziło przedmiot do szkół od września 1998 jako Wiedzę o życiu seksualnym człowieka przekształconą w 1999 r. w nowy przedmiot Wychowanie do życia w rodzinie. Z ogólnopolskich badań przeprowadzonych w Polsce przez CBOS w 1998 roku wynika, że większość ankietowanych uważała, iż przekazywanie dzieciom wiedzy tym zakresie jest potrzebne, a obowiązek edukacyjny w równym stopniu spoczywa tak na nauczycielach, jak i na rodzicach (66 proc.). Takie przekonanie dominowało we wszystkich grupach społecznych i demograficznych, potrzebna była decyzja MEN, którą edukację seksualną wybrać:

Typu A (abstinence-only sex education) - wychowanie do abstynencji seksualnej,

Typu B (biological sex education) – biologiczną edukację seksualną,

Typu C (comprehensive sex education) - edukację seksualną zawierającą oba powyższe podejścia.

Zgodnie z delegacją ustawy o planowaniu rodziny: minister właściwy ds. oświaty określi sposób nauczania treści dotyczących wiedzy o życiu seksualnym człowieka, o zasadach świadomego i odpowiedzialnego rodzicielstwa, o wartości rodziny, życia w fazie prenatalnej oraz o metodach i środkach świadomej prokreacji. Treści nauczania zajęć edukacyjnych Wychowanie do życia w rodzinie objęły:

  1. realizację kierunków wychowania seksualnego przyjętego w 1993 r. przez XI Światowy Kongres Seksuologii w Rio de Janeiro dot. promocji abstynencji seksualnej wśród młodzieży
  2. profilaktykę raka szyjki macicy czyli zapobieganiwe:

- wczesnej inicjacji seksualnej,

- dużej liczbie partnerów seksualnych,

- zakażeniom wirusem HIV.

3) upowszechnianie informacji o immunologicznym dziewictwie (względna niedojrzałość układu immunologicznego powoduje, że w śluzie szyjki macicy dojrzewającej dziewczyny brak jest przeciwciał i dochodzi do różnych infekcji (wirusem brodawczaka ludzkiego – HPV, stanów zapalnych narządów płciowych po zakażeniu rzęsistkiem, chlamydiami, wirusem opryszczki);

4) realizację zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) na temat nauczania w szkołach metod rozpoznawania płodności i upowszechniania informacji o niskiej skuteczności antykoncepcji w odniesieniu do młodzieży.

Ministerstwo Edukacji Narodowej, wydając rozporządzenie z dnia 12 sierpnia 1999 r. i nowelizując je 19 lipca 2002 r., określiło sposób nauczania szkolnego, który nie może być dowolny, lecz - jak mówi ustawa - ma ukazywać wartość rodziny i życia w fazie prenatalnej. Spotkania z rodzicami w myśl wspomnianego rozporządzenia §5.1 są obligatoryjne. Tym bardziej, że zasady prowadzenia zajęć wychowania do życia w rodzinie uwzględniają czynniki chroniące młodzież (wg. Hawkinsa) przed wchodzeniem w zachowania ryzykowne. Są to:

- silna więź emocjonalna z rodzicami,

- zainteresowanie nauką szkolną,

- regularne praktyki religijne,

- uwewnętrzniony szacunek dla norm, wartości i autorytetów,

- pozytywna grupa rówieśnicza.

W ramach zajęć wychowania do życia w rodzinie ma miejsce korekta przekonań normatywnych dotyczących rozpowszechnienia i akceptacji dla zachowań problemowych, motywowanie do podejmowania konstruktywnych, osobistych postanowień przez uczniów, np, uroczyste przyrzeczenie abstynencji seksualnej. Przykładem dla Polski są doświadczenia amerykańskie, gdzie pani gubernator stanu Luizjana jest osobiście zaangażowana w promocję Stanowego Programu Abstynencji Seksualnej wśród młodzieży i sama odbiera uroczyście składane przyrzeczenia młodych ludzi.

Na zajęciach wskazuje się na dysfunkcyjność zachowań wobec wartości cenionych przez uczniów, przekazywanie rzetelnej i adekwatnej wiedzy o konsekwencjach zachowań problemowych, ćwiczenie najważniejszych umiejętności życiowych. Są to:


Doświadczenia województwa pomorskiego

Według danych resortu edukacji z 2000 r. 80 proc. szkół województwa pomorskiego realizowało zajęcia wychowanie do życia w rodzinie. Wiele spośród nich (gimnazja i szkoły ponadgimnazjalne) korzystało z programów edukacji seksualnej typu A, zatwierdzonych przez MEN do użytku szkolnego. Wśród nich były programy: “Młodzi i miłość” A. Strzałkowskiej oraz program “Seks - prawda i kłamstwa” pod red. A. Króla Program “Młodzi i miłość” przeznaczony jest dla szkół ponadgimnazjalnych, ale korzystają z niego również nauczyciele gimnazjum. Powstawał przy współpracy grupy specjalistów od 1996 roku, testowany w ramach spotkań odbywających się w Centrum Apostolstwa Rodziny Chrześcijańskiej w Gdańsku-Matemblewie. Program “Młodzi i miłość” obejmował poniższe cele operacyjne wobec uczniów:

1) zrozumienie istoty miłości i odpowiedzialności za drugą osobę oraz rozwinięcie szacunku dla ludzkiego życia;

2) uświadomienie istoty i znaczenia seksualności w życiu człowieka oraz nauczenie się dostrzegania piękna odmienności płci;

3) zdobycie umiejętności pozytywnego i negatywnego rozpoznania skutków zachowań seksualnych;

4) nabycie (określonych przez WHO) umiejętności życiowych.

Nauczyciele województwa pomorskiego, zaangażowani społecznie na rzecz szkoły poprzez kulturę, sztukę czy rekreację identyfikują się z Pokoleniem Jana Pawła II oraz organizują swoją działalność w ramach Klubów Dobrych Serc (szkoły podstawowe) i Klubów M2 - miłość do kwadratu (w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych). W Centrum Apostolstwa Rodziny Chrześcijańskiej w Gdańsku-Matemblewie działają także Kluby Czystych Serc. Podsumowaniem rocznej pracy jest “Festiwal Młodzi i Miłość” odbywający się w czerwcu w Gdańsku-Matemblewie, w ramach którego odbywa się uroczyste złożenie przyrzeczeń abstynencji seksualnej.

Praca nauczyciela często wykracza poza ramy lekcyjne angażując uczniów na rzecz społeczności szkoły i szerszego środowiska (prowadzenie gazetki, promowanie twórczości teatralno–artystycznej, organizacja ciekawych imprez kulturalnych, działalność rekreacyjno–sportowa, turystyczna, propagowanie przesłania Jana Pawła II na temat miłości i odpowiedzialności za innych, pomoc w nauce, działalność charytatywna itp.).

Innym obszarem jest angażowanie uczniów na rzecz własnego rozwoju (formacja intelektualna i duchowa uczestników poprzez miesięczne spotkania dyskusyjno–warsztatowe, prowadzone na terenie szkoły przez opiekuna klubu na podstawie materiałów formacyjnych (obecnie przygotowuje je w Matemblewie zespół pedagogów, którego konsultantem naukowym jest znakomity psycholog ks. dr Marek Dziewiecki ).

Innym  programem realizowanym w województwie pomorskim jest program Seks -prawda i... kłamstwa. Program wychodzi naprzeciw oczekiwaniom społecznym w zakresie profilaktyki zachowań ryzykownych młodzieży. Pomaga im radzić sobie
z presją seksualną i ukazuje, jak jedno zachowanie ryzykowne pociąga za sobą kolejne. Program ten prowadzi rówież do korekty zachowań problemowych w kierunku podjęcia decyzji o abstynencji seksualnej do dnia ślubu.

Doświadczenia województwa pomorskiego obejmują także badania postaw młodzieży. Zostały ono wykonane przez Uniwersytet Gdański - Pracownię Realizacji Badań Socjologicznych - w czasie od września do grudnia 1999 r., na zamówienie Ministerstwa Edukacji Narodowej. Ogółem badaniem objęto 1043 uczniów z 43 klas szkolnych.

Poniżej prezentuję fragment raportu z badań Ewaluacja postaw młodzieży wobec norm i wartości, związanych z życiem rodzinnym, zdrowotnym i społecznym pod wpływem zajęć szkolnych “Wychowanie do życia w rodzinie” przeprowadzonych w szkołach ponadpodstawowych w województwie pomorskim

 

 

Respondenci byli zgodni, że małżeństwo jest dla nich ważne w życiu. Dla 84 proc. uczniów przedstawia ono bardzo istotną wartość - odpowiedź “bardzo ważne”, dla pozostałych 16 proc. - “ważną” lub “raczej ważną”. Nie odnotowano zakwestionowania wartości instytucji małżeństwa (nie odnotowano odpowiedzi “mało ważne” i “nie ważne”). Na dalszym jednak planie znalazł się cel “posiadanie dzieci”. Małżeństwo “tak”, ale dzieci niekoniecznie lub w dalszej kolejności. Małżeństwo jest kojarzone jako związek z osobą, której jesteśmy pewni, która jest z nami na dobre i na złe. Młodzież docenia korzyści płynące z zawarcia małżeństwa. W tym okresie są one niezwykle ważne, stąd tak wysokie notowanie tej wartości. Odsuwa się jednak wiek zakładania rodziny przez młodych ludzi, posiadanie dzieci jest odczuwane jako mniej ważne. Coraz dłuższy okres zdobywania wykształcenia równocześnie opóźnia dojrzałość społeczną młodzieży. Odzwierciedla to sytuację państw zachodnich, wysokorozwiniętych. Polska w roku 1999 r. po raz pierwszy uzyskała ujemny przyrost naturalny. Młodzież odsuwa myśl o założeniu rodziny na dalszą przyszłość, pragnąc najpierw zdobyć wykształcenie, dobrą pracę, zrobić karierę zawodową i dojść do stabilizacji materialnej.

Ważnym doświadczeniem województwa pomorskiego jest fakt, ze nauczyciele nieustannie poszerzają swoją wiedzę w ramach:

    1. Studiów podyplomowych z zakresu wychowania do życia w rodzinie lub kursów kwalifikacyjnych z tego zakresu w CEN w Gdańsku (do dziś na 13 kursach przeszkolono ok. 500 nauczycieli, zaś na 11 edycjach studiów podyplomowyych na UG również ok. 500 nauczycieli); od dwóch lat funkcjonuje kierunek nauki o rodzinie w Ateneum - Szkole Wyższej;
    2. Kursów doskonalących (do dziś ukończyło ok. 600 nauczycieli):

3. Konferencji problemowych i metodycznych (do dziś w nich uczestniczyło ok. 600 nauczycieli)

Podsumowaniem niech będzie fakt, że opisane działania przynoszą już efekty. Według. danych statystycznych w Polsce od czterech lat notowany jest spadek liczby ciąż i zakażeń HIV wśród nieletnich . Jest to sukces polskiego wychowania do życia w rodzinie, promującego “czystość przedmałżeńską”, opierającego się na arystotelesowskiej zasadzie wyrzeczenia czyli abstynencji. Od starożytności klasycznym celem wychowania było wyrobienie w człowieku sprawności (cnót), które sprawiają, że wybór dobra przychodzi sprawnie.

Abstynencja to wielki cel, trafiający przede wszystkim do młodzieńczego idealizmu, który daje poczucie panowania nad sobą.