mgr Joanna Cherek – Kowalewska

psycholog, psychoterapeuta

 

Psychologiczna gotowość nastolatków do prokreacji

Prawidłowości rozwoju psychoseksualnego młodzieży

(ujęcie psychoanalityczne).

 

Aby przybliżyć Państwu problematykę dojrzewania nastolatków do pełnienia funkcji prokreacyjnych, chciałabym zatrzymać się nad terminem adolescencji w ujęciu psychoanalitycznym. Termin ten odnosi się do złożonych zmian psychologicznych i rozwojowych zachodzących od około 11 do 22 roku życia. W tym okresie dokonuje się swoista reorganizacja psychiczna mająca na celu przystosowanie młodej osoby do zmian fizjologicznych i anatomicznych towarzyszących pokwitaniu oraz ich konsekwencji.

Psychoanalitycy uważają adolescencję za ostatnią fazę rozwoju psychoseksualnego (tzw. stadium genitalne), w którym wznowione zostają procesy rozwojowe rozpoczęte we wczesnym dzieciństwie, a także ostateczne rozwiązanie uzyskują wcześniejsze relacje i konflikty.

Według P. Blosa (psychoanalityk) zdolności i zasoby nabyte w okresie adolescencji pozwalają na rozwiązanie konfliktów z wcześniejszych faz rozwojowych. Np. bardziej dojrzałe ego jest w stanie poradzić sobie z lękiem przed opuszczeniem i utratą miłości.

Blos podzielił adolescencję na cztery fazy:

W dwóch pierwszych fazach na plan pierwszy wysuwają się zmiany biologiczne (w preadolescencji zwiększone wydzielanie hormonów i pojawienie się drugorzędnych cech płciowych, we wczesnej adolescencji miesiączka u dziewcząt i wytrysk u chłopców), powodujące wzrost intensywności impulsów popędowych zarówno seksualnych, jak i agresywnych. W adolescencji właściwej podstawowego znaczenia nabiera relacja z obiektem, natomiast późna adolescencja łączy się z ustabilizowaniem struktur psychicznych oraz określonej relacji między światem zewnętrznym a wewnętrznym.

 

Z reorganizacją psychiczną w okresie adolescencji idą w parze dwa równoległe procesy:

W ramach rozwoju psychoseksualnego adolescent musi stanąć wobec ogromu nagłych zmian fizycznych zachodzących w ciele (preadolescencja), zaadaptować się do nich. Wymaga to dokonania poważnych zmian w psychicznej reprezentacji ciała. Częste wzwody u chłopców oraz rozwój piersi i seksualne doznania z ciała u dziewcząt łączą się ze wzrostem intensywności popędu. Wywołuje to lęk oraz różnorodne obrony m.in. regresję, która np. u dziewcząt przyjmuje formę preedypalnej (wczesnej, pierwotnej) relacji z matką.

Pierwsza miesiączka u dziewczyny i pierwszy wytrysk u chłopca oznaczają początek wczesnej adolescencji. Oznaki fizjologicznej i seksualnej dojrzałości powodują, że zaburzony zostaje obraz ciała, a zadaniem adolescenta na tym etapie jest integracja pojawiających się zmian fizycznych, znalezienie swoistego kompromisu między własnym realnym ciałem, a ciałem "idealnym", wymarzonym. Ciało staje się obiektem różnorodnych, silnych emocji, często budzi lęk i jest źródłem licznych skarg somatycznych. U chłopców można znaleźć obawę o własną wydolność i atrakcyjność seksualną, u dziewcząt zaś strach, że nie będą się podobać. Lęki sprowadzają się u obu płci do obawy przed samotnością.

Zmiany ciała z dziecięcego na dorosłe reaktywują relację dziecko-rodzic tej samej płci; dziewczynie przypominają, że jest jak jej matka, chłopcu, że jest jak jego ojciec. W związku z tym ożywają pragnienia i nierozwiązane konflikty z wcześniejszych faz rozwojowych związane z tymi relacjami, a dodatkowo ożywają pragnienia preedypalne i incestualne życzenia edypalne oraz związane z nimi konflikty. Emocjonalna bliskość z rodzicami staje się zagrażająca. Rodzice nie mogą już pełnić tej samej roli co wcześniej i dłużej zaspakajać potrzeb adolescenta. Poszukując obiektu zaspokojenia swoich pragnień, młody człowiek zwraca się w kierunku osób spoza rodziny. Ważną sprawą staje sie wybór nowego obiektu miłości.

W preadolescencji zarówno dziewczęta, jak i chłopcy nawiązują bliskie relacje z osobami tej samej płci. Dziewczęta, broniąc się przed regresywnym pragnieniem zwrócenia się do "preedypalnej" matki, nawiązują bliskie relacje z przyjaciółką, co pozwala na przepracowanie fantazji i lęków związanych z relacją heteroseksualną. Jawne zainteresowanie związkiem z chłopcem pojawia się u dziewczyny we wczesnej adolescencji. Często zdarza sie, że przedwczesna aktywność seksualna dziewczyny jest obroną przed zwróceniem się do "preedypalnej" matki. Chłopak reprezentuje substytut matki, a relacja seksualna zaspokaja pragnienie wczesnej zależności od matki. Przypadkowa ciąża i urodzenie dziecka mogą być sposobem na realizację pragnień edypalnych (posiadanie dziecka), jak i preedypalnych (nieświadome zwrócenie się do matki). W sytuacji, gdy aktywność seksualna wzbudza w dziewczynie fantazje edypalnego spełnienia, dziewczyna szybko wycofuje sie z tego typu relacji z powodu poczucia winy.

Chłopcy w preadolescencji odwracają się od dziewczynek, wyśmiewają i lekceważą je. Spowodowane jest to ożywieniem lęku kastracyjnego na skutek zwiększonej intensywności odczuć seksualnych z fantazją na temat budzącej lęk, fallicznej kobiety. Poszukiwaniu męskiej przyjaźni w tym okresie towarzyszyć może silny lęk przed własną homoseksualnością, co może prowadzić do regresji do sytuacji preedypalnej, co jeszcze bardziej podważa niepewne poczucie męskości. Przedwczesna aktywność heteroseksualna u chłopców może być obroną przed własną homoseksualnością i lękiem dotyczącym własnego poczucia męskości. Relacje heteroseksualne są wtedy powierzchowne i nietrwałe.

Główne znaczenie dla dojrzałego wyboru obiektu miłości ma jednak zakończony pomyślnie proces "powtórnej indywiduacji", czyli integracja dojrzałego ideału ego opartego na wybiórczych identyfikacjach z rodzicem i innymi podziwianymi ideałami tej samej płci. Proces ten kończy się w okresie późnej adolescencji lub wczesnej dorosłości. Wyborowi obiektu miłości towarzyszy wtedy między innymi określenie własnej roli związanej z płcią. Pod koniec adolescencji osiągnięte zostaje stabilne poczucie własnej tożsamości płciowej oraz tożsamość własnej roli związanej z płcią.

We wczesnej adolescencji młody człowiek krytykuje swoich rodziców, których spostrzega jako rozczarowujących i nieadekwatnych, zamiast spostrzec, że konflikt jest jego wewnętrznym konfliktem, znajduje się w ciągłej walce z rodzicami. Przeniesienie więzi emocjonalnych i autorytetu na grupę chroni adolescenta przed poczuciem winy, że nie udaje mu się dostosowywać do wewnętrznych standardów.

W środkowej adolescencji centralnym problemem staje się relacja z obiektem. Charakterystyczny negatywizm tego okresu to niezbędny sposób chroniący przed pasywnym poddawaniem się i jest niezbędnym krokiem w kierunku indywiduacji, a nie tylko wyrazem wrogości. Niepokój związany z potrzebą niezależności może przypominać wręcz stan z niemowlęctwa. Fantazje dotyczące opuszczenia i bezradności leżą u podłoża lęków o niezdolności do zrobienia czegoś.

Progresja w rozwoju wymaga od adolescenta, by zaczął negocjować "zbliżenie" ze swoimi rodzicami, by zidentyfikował się z niektórymi rodzicielskimi standardami moralnymi, zintegrował je z pozostałościami superego z wczesnego dziecństwa oraz standardami, które wywodzą się z relacji z grupą rówieśniczą. Adolescent staje się sam dla siebie autorytetem, przyjmuje odpowiedzialność za siebie, równocześnie uniezależniając się od rodziców.

W późnej adolescencji adolescent spostrzega rodziców jako "dość dobrych" lub przynajmniej ma zrozumienie dla ich niedostatków. Wyidealizowane obrazy rodziców z przeszłości ulegają modyfikacji wobec bardziej realistycznego obrazu z teraźniejszości, reprezentacje idealnego obiektu i self zmieniają się tak, aby były zgodne z zewnętrzną rzeczywistością. Im większa spójność dorosłego self i ideału ego, tym większa jest spójność i stabilność samooceny. Superego zawiera bardziej realistyczne ideały i moralne standardy, jest więc mniej karzące, krytykujące i osądzające.

Póżna adolescencja to też czas dominacji ego i stabilizacji nastroju, ustala się równowaga między strukturami psychicznymi w wewnętrznym świecie jednostki oraz między światem wewnętrznym i zewnętrznym. Uważa się stabilizację nastroju za objaw psychicznej stabilizacji i zakończenia rozwojowego procesu okresu adolescencji tzn. procesu powtórnej indywiduacji i nabywania tożsamości. Rozwój zdolności myślenia wspiera proces indywiduacji poprzez ułatwienie odróżniania reprezentacji wczesnodziecięcych, omnipotentnych i wyidealizowanych obiektów od realnych rodziców w teraźniejszości.

Blos wymienia cztery zadania rozwojowe stojące przed adolescentem:

Dojrzewanie (w tym do prokreacji, która jest niejako ukoronowaniem tego procesu) zależy więc od powodzenia w wyzwalaniu się z edypalnych związków, ustaleniu nowych relacji z obiektem i reorganizacji struktur psychicznych. Nierozwiązanie problemów i konfliktów z wcześniejszych faz rozwojowych powoduje, że w okresie adolescencji zasoby potrzebne do rozwiązywania bieżących konfliktów, zużywane są do radzenia sobie z pozostałościami poprzednich okresów. Jeśli wyczerpią się wszystkie zasoby ego adolescenta, procesy psychiczne ulegają poważnym zakłóceniom. W wyniku załamania się ego i mechanizmów obronnych przeważają tendencje regresywne i domagają się bezpośredniego zaspokojenia – wtedy np. potrzeba kontaktu bądź napięcie emocjonalne mogą zostać naseksualizowane i pojawiać się pod postacią zachowań seksualnych przy jednoczesnym niepowodzeniu w wypełnieniu wszystkich rozwojowych zadań okresu adolescencji. Również trauma seksualna, uwiedzenie, nadużycie seksualne, mogą skutkować swoistym przymusem powtarzania traumy, a więc poddawania się nadużyciu, ale też odgrywania go w formie nadużywania innych (dość częste zjawisko w placówkach opiekuńczych i innych formach opieki zastępczej, w których przebywają dzieci po traumie seksualnej). Z kolei przedwczesne kontakty seksualne mogą hamować rozwój osobowości w zakresie odpowiedzialności za rozwój własny i partnera. Powodują również wzrost zazdrości, zaborczości oraz skłonności do zadawania gwałtu wolności partnera.