Bogdan Chazan

Profilaktyka prekoncepcyjna w promocji zdrowia nastolatków    

Celem profilaktyki prekoncepcyjnej jest poprawa stanu zdrowia kobiety przed poczęciem dziecka. Prawidłowy proces zapłodnienia, zagnieżdżenia zarodka w macicy, przebiegu ciąży, rozwoju zarodka i płodu zależy w pewnym stopniu od stanu zdrowia kobiety przed rozpoczęciem procesu prokreacji. Również stan zdrowia mężczyzny wpływa na jego wynik.

Od początków ubiegłego wieku utrwaliło się przekonanie, że opieka medyczna podczas ciąży jest potrzebna by zmniejszyć ryzyko powikłań ciąży i zaburzeń rozwoju dziecka przed i po urodzeniu. Pogląd by podobną opieką objąć kobiety przed ciążą nie zyskał jeszcze powszechnej akceptacji. Potrzeba opracowania i wdrożenia programów zdrowotnych obejmujących to zagadnienie jest podnoszona w Stanach Zjednoczonych i innych krajach, także w Polsce. Kilka lat temu koordynowałem program Ministerstwa Zdrowia, którego celem było wdrażanie medycznej opieki prekoncepcyjnej w Polsce. Od tego czasu świadomość potrzeby takiej opieki upowszechniła się, w dokumentacji medycznej dotyczącej ciąży pojawia się przeznaczona do wypełnienia część dotycząca opieki prekoncepcyjnej.

Kogo ma dotyczyć profilaktyka zdrowotna prekoncepcyjna? Po pierwsze kobiet, których dotyczy niepowodzenie poprzedniej ciąży: poronienie, urodzenia martwego dziecka, zgon dziecka po urodzeniu. W tych przypadkach postępowanie profilaktyczne ma poprawić szanse na urodzenie zdrowego dziecka w przyszłości. Po drugie, profilaktyka taka może dotyczyć kobiet bez obciążeń z przeszłości, które oczekują na poczęcie pierwszego lub kolejnego dziecka Po trzecie, w szerszym ujęciu profilaktyka ta może być upowszechniana wśród młodego pokolenia dziewcząt i chłopców, przyszłych małżonków, matek i ojców. Tak więc w działaniach z zakresu promocji zdrowia a więc upowszechnianiu sprzyjających zdrowiu zachowań wśród nastolatków nie powinno zabraknąć tych, które odnoszą się do ich obecnego zdrowia prokreacyjnego oraz tego zdrowia w przyszłości, w wieku dojrzałym.

Dość powszechnie uważa się, że ludzie młodzi są w ogromnej większości zdrowi, nie potrzebują jakiejś szczególnej opieki medycznej. Trzeba jednak pamiętać, że ten okres życia charakteryzuje przyśpieszenie procesów dojrzewania zarówno somatycznego jak i psychicznego i związana z tym wrażliwość, szczególna podatność na niekorzystne oddziaływania szkodliwych czynników zewnętrznych, fizycznych, chemicznych i biologicznych (bakterie, wirusy), które uzyskują łatwy dostęp do organizmu młodego człowieka wykorzystując stan niepełnej kompetencji mechanizmów odpornościowych. Do tego należy dodać pojawiające się czasem trudności związane z budowaniem własnej osobowości, niezależności i indywidualności, modyfikacją związków z rodzicami i rówieśnikami i naturalną w tym okresie tendencją do podejmowania różnych ryzykownych zachowań, także dotyczących zdrowia.

Młody człowiek nie jest skłonny korzystać z dostępnej opieki medycznej, organizacja tej opieki, wiedza i podejście personelu medycznego do pacjenta w tym wieku często nie ułatwia jej / jemu kontaktów ze służbą zdrowia. Pozostaje sam ze swoimi problemami zdrowotnymi. Tzw. oświata zdrowotna w starym stylu nie dociera do młodego odbiorcy, ostrzeżenia przed szkodliwością palenia papierosów, chorobami przenoszonymi drogą płciową czy innymi czynnikami ryzyka dla zdrowia pojawiają się rzadko, nie są adresowane do tej populacji, przystosowane do jej sposobów myślenia i odbioru rzeczywistości.

Pojawiają się pytania dotyczące seksualności, dziewczyna i chłopak zauważają u siebie oznaki wskazujące na to, że jego / jej organizm jest gotów do przekazywania życia. Od podejścia do tego problemu, afirmacji płodności czy traktowania jej jako niewygodny w tym momencie bagaż zależy, czy użyte będą środki wyłączające okresowo płodność bez względu na obecne czy przyszłe konsekwencje zdrowotne.

Okres młodości nie jest wolny od problemów zdrowotnych. Mają one w tym okresie życia specyficzny wymiar i wymagają przygotowania odpowiednich metod postępowania diagnostycznego i terapeutycznego. Promocja zachowań prozdrowotnych w tym czasie również ma specyficzne wyzwania. Prowadzona we właściwy sposób może być bardzo skuteczna szczególnie w obszarze zdrowia prokreacyjnego. Przyniesie to korzyści dla zdrowia młodych ludzi a także pozwoli uniknąć części niepowodzeń prokreacji w przyszłości zmniejszając zakres kryzysu demograficznego.

Profilaktyka prekoncepcyjna skierowana do nastolatków może być ułatwiona przez fakt ich przebywania prawie codziennie w szkołach czy na uczelniach. Przekazywane treści, stosowane metody i środki powinny być dobrze przygotowane, młodzi odbiorcy są wymagającymi odbiorcami, natychmiast wychwycą każdą niespójność przekazu czy fałszywe nuty. Moim zdaniem nie należy unikać odwoływania się do systemu wartości pamiętając o naszym obowiązku wychowywania młodego pokolenia.

Konieczne jest kształtowanie pozytywnego obrazu rodzicielstwa, wyjaśnianie negatywnych etycznych i czysto zdrowotnych aspektów podejścia do problemu planowania rodziny jako “ochrony przed ciążą”.

Profilaktyka prekoncepcyjna w odniesieniu do populacji nastolatków może być prowadzona indywidualnie podczas konsultacji medycznych, lub “zbiorowo” za pośrednictwem mediów, w szkołach, klubach młodzieżowych. Wykorzystać można do tego celu lekcje wychowawcze, lekcje biologii, przedmiot: “Przygotowanie do życia w rodzinie”. Lekarze czy pielęgniarki bez odpowiedniego przygotowania metodycznego nie powinni brać udziału w przekazywaniu wiedzy czy kształtowaniu prozdrowotnych postaw nastolatków. Jedynym miejscem aktywności personelu medycznego na terenie szkoły może być gabinet lekarski czy pielęgniarski, gdzie można udzielać indywidualnych porad.

Medyczne cele profilaktyki prekoncepcyjnej w odniesieniu do zdrowia kobiety to:

Medyczne cele tej profilaktyki dotyczące zdrowia poczętych w przyszłości dzieci przedstawiają się następująco:

Cele profilaktyki w odniesieniu do przyszłych rodzin:

Tematyka profilaktyki prekoncepcyjnej dla młodzieży jest podobna jak odnoszącej się do populacji osób dorosłych. Konieczne są jednak pewne modyfikacje. Inaczej należy przedstawiać pewne kwestie kiedy przekazujemy treści osobom dorosłym, małżonkom a w inny sposób, kiedy populacją docelową są nastolatki. Jest to przede wszystkim profilaktyka pierwotna a więc usuwanie czynników ryzyka chorób i powikłań dotyczących obecnego i przyszłego zdrowia prokreacyjnego. Nie można jednak zapominać o profilaktyce wtórnej , a więc wczesnym wykrywaniu nieprawidłowości i odpowiednim postępowaniu w tych przypadkach.

Główne treści profilaktyki prekoncepcyjnej to:

  1. Mechanizm płodności, uwarunkowania, metody rozpoznawania. Należy upowszechniać afirmacyjną postawę wobec płodności, uwzględniającą podmiotowość człowieka, jego godność i potrzebę intymności, zgodność z prawem naturalnym, poszanowaniem dla życia od momentu poczęcia. Zwrócić trzeba w sposób szczególny uwagę na zdrowotne aspekty stosowania w przyszłości metod naturalnego planowania rodziny oraz konieczność ochrony wrażliwych mechanizmów płodności przed możliwym niekorzystnym oddziaływaniem szkodliwych czynników zewnętrznych. Zachęcanie do obserwacji cyklu miesiączkowego.
  2. Zapobieganie i wczesne wykrywanie chorób przenoszonych drogą płciową. Konieczne jest zwrócenie uwagi na poważne zdrowotne konsekwencje przedwczesnej inicjacji seksualnej, oraz niedochowania wierności i większej liczby partnerów seksualnych.
  3. Szkodliwość nałogów dla zdrowia prokreacyjnego (papierosów, alkoholu narkotyków).
  4. Szkodliwe oddziaływanie na zdrowie prokreacyjne stylu życia (nieprawidłowe odżywianie, prawidłowa waga ciała, zbyt krótki sen, sposób spędzania wolnego czasu, odpowiednia dawka ćwiczeń fizycznych).
  5. Sposób korzystania z dostępnej opieki medycznej, wczesne zgłaszanie się do lekarza przy podejrzeniu o chorobę, także w przypadkach zaburzeń samopoczucia psychicznego.
  6. Poddawanie się zalecanym szczepieniom ( na przykład różyczki).

Profilaktyka prekoncepcyjna powinna stanowić integralną część programów zdrowotnych ukierunkowanych na grupę wiekową młodzieży. Konieczne jest przekazanie rodzicom, nauczycielom i wychowawcom wreszcie samej młodzieży odpowiedniej wiedzy a odpowiedzialnym za wychowanie młodego pokolenia i przygotowanie do dorosłego życia umiejętności promocji prawidłowego zdrowia prokreacyjnego.

Piśmiennictwo u Autora.